Tabela zachowania dla dzieci: co śledzić, a co pominąć

Większość rodziców szukających tabeli zachowania ma dość powtarzania tego samego zdania czterdzieści razy dziennie. Tabela może pomóc, ale ważniejszy od narzędzia jest sposób jej zaprojektowania. Lista wszystkiego, co dziecko robi źle, staje się kolejnym źródłem konfliktów, a krótka i pozytywna daje Tobie coś konkretnego do zauważenia, a dziecku coś do zobaczenia. W tym poradniku znajdziesz to, co według sprawdzonych rad wychowawczych warto śledzić, jak sformułować zachowania zrozumiałe dla dziecka i kiedy zakończyć całą zabawę.

Co właściwie daje tabela zachowania?

Tabela zachowania sprawia, że wybrane zachowanie jest widoczne, i łączy je z szybką, pozytywną informacją zwrotną. Cały mechanizm sprowadza się do tego. Wskazówki dotyczące rozwoju dziecka, także te publikowane dla rodziców przez Amerykańską Akademię Pediatrii, wskazują ten sam wzorzec: dzieci powtarzają to, co zostaje zauważone, a konkretna, natychmiastowa pochwała działa lepiej niż ogólna aprobata udzielona później.

Tabela pomaga na trzy sposoby. Zmusza Cię do wybrania, czego chcesz, a to trudniejsze, niż się wydaje. Daje codzienny powód, by łapać dobre zachowania, a nie tylko reagować na złe. I pozwala dziecku zobaczyć postęp, co ma znaczenie, bo małe dzieci kiepsko oceniają, jak minął tydzień.

Nie rozwiąże za to głębszego problemu. Jeśli dziecko wpada w histerię przez głód, pominiętą drzemkę albo trudne przejście z jednej czynności do drugiej, tabela w tej chwili nie pomoże. To, jak dobrze działa każde podejście, zależy też od dziecka, więc potraktuj poniższe pomysły jako punkt wyjścia i dopasuj je do siebie.

Jakie zachowania warto śledzić?

Śledź to, co można zobaczyć i policzyć. „Bądź grzeczny” to nie jest zachowanie. „Ręce przy sobie podczas obiadu” już tak. Sprawdzony test: czy obcy człowiek, który patrzy na Twoje dziecko, potrafiłby stwierdzić, że to się wydarzyło? Jeśli nie, przeformułuj.

Wybieraj zachowania pozytywne (zrób coś), a nie negatywne (przestań coś robić). „Powiedz słowami, że jesteś zły” daje dziecku coś do zrobienia. „Nie bij” opisuje tylko brak czegoś, więc tabela nie ma czego nagradzać poza tym, że nic się nie dzieje.

Wybierz od jednego do trzech zachowań z takiej listy. Jeśli utknąłeś, zacznij od tego, które w zwykłym tygodniu powoduje najwięcej tarć, a nie od tego, które najbardziej irytuje Cię w teorii. O budowaniu samej umiejętności piszemy w poradniku o samodyscyplinie u dzieci, który tłumaczy, jak samokontrola rośnie z wiekiem.

Jak ustawić tabelę zachowania w pięciu krokach

1. Wybierz jedno zachowanie. Zapisz je jako czynność, słowami, których używa Twoje dziecko. Przeczytajcie je razem na głos i zapytaj: „Jak by to wyglądało?”.
2. Ustal, co się liczy. „Zapytałem, zanim wziąłem zabawkę” to tak albo nie. Unikaj częściowych ocen, bo dzieci się o nie kłócą.
3. Wybierz z dzieckiem małą nagrodę. Na początku powinna być osiągalna w kilka dni, a potem stopniowo coraz dalej.
4. Zauważ zachowanie na głos, od razu. „Zapytałeś najpierw Maję. Dlatego się zgodziła”. Na początku rób to za każdym razem.
5. Raz w tygodniu zrób pięciominutowe podsumowanie. Zobacz, co poszło dobrze, i zapytaj dziecko, co było trudne. Nie omawiaj porażek przy rodzeństwie.

Uwaga do kroku 3: nagroda nie musi być przedmiotem. Czas z Tobą, wybór muzyki w samochodzie albo weekendowe naleśniki też się sprawdzają. Dzieci często cenią uwagę rodzica bardziej niż prezent, a takie nagrody nic nie kosztują.

Co robić, gdy tabela nie działa

Większość tabel zawodzi z przewidywalnych powodów i każdy da się naprawić.

Dziecko po tygodniu przestaje się przejmować. Nowość spowszedniała albo nagroda jest za daleko. Skróć dystans, odśwież nagrodę i zmniejsz liczbę zachowań.

Tabela staje się źródłem kłótni o sprawiedliwość. Zachowania są prawdopodobnie zbyt ogólne albo porównujesz rodzeństwo. Prowadź osobną, prywatną tabelę dla każdego dziecka i formułuj kryteria jako tak albo nie.

Dziecko zachowuje się dobrze tylko wtedy, gdy tabela „patrzy”. Na początku to normalne. Nagroda ma uruchomić nawyk, a nawyk w końcu podtrzymuje się sam. Celem jest stopniowe wygaszanie nagrody, gdy zachowanie się utrwali, na przykład przejście z nagród codziennych na tygodniowe.

Zabieranie punktów. Tego warto unikać najbardziej. Odbieranie już zdobytych punktów uczy dziecko, że wysiłek może przepaść, i wiele z nich się poddaje. Tabelę zostaw na to, co chcesz pielęgnować. Złe zachowanie załatw na bieżąco, a pomysły znajdziesz w naszych poradnikach o konsekwencjach dla dzieci, które nie słuchają i o tym, jak sprawić, by dzieci słuchały bez krzyczenia.

Jeśli zachowanie dziecka jest gwałtowne, trudne do przewidzenia albo się pogarsza, sama tabela to za mało. Pediatra lub psycholog dziecięcy pomoże ustalić, co za tym stoi.

Przykładowy tydzień dla jednego celu

Załóżmy, że Twój 6-latek wciąż wyrywa zabawki młodszemu rodzeństwu. Cel brzmi: „zapytaj, zanim weźmiesz zabawkę”. Tak może wyglądać tydzień.

Po dwóch–trzech tygodniach w miarę regularnego stosowania możesz zrezygnować z gwiazdek i zostawić samą pochwałę. To znak, że zachowanie przeniosło się z tabeli do dziecka.

Kiedy przestać śledzić

Przestań, gdy zachowanie pojawia się w większość dni bez podpowiedzi. Powiedz to głośno: „Od trzech tygodni pytasz najpierw, więc kończymy z tym celem. Nad czym teraz popracujemy?”. Zakończenie celu samo jest nagrodą, bo mówi dziecku, że urosło.

W kilku przypadkach w ogóle pomiń tabelę. Jeśli dziecko ma mniej niż około 3 lat, nie połączy tabeli z zachowaniem, więc postaw na pochwałę i rutynę. Jeśli problemem jest brak umiejętności, na przykład rozpoznawania emocji, najpierw naucz tej umiejętności. A przy starszych dzieciach i nastolatkach zapytaj, zanim zaczniesz. Nastolatek, który współtworzył cel, znacznie chętniej weźmie udział, a nasz tekst o tym, jak skłonić nastolatka do obowiązków domowych mówi o tym więcej.

Śledzenie zachowania w Famiyo

Famiyo to darmowa aplikacja rodzinna na iPhone’a i Androida, która łączy wspólny kalendarz rodzinny, zadania z punktami i sklep z nagrodami; dzieci dołączają kodem, bez e-maila. Cel, na przykład „Zapytałem, zanim wziąłem zabawkę”, dodasz jako codzienne zadanie z punktami, a przy dzieciach na różnym etapie możesz dać każdemu inną liczbę punktów. Dziecko samo je odhacza albo zatwierdza rodzic, a bonus +2 za zrobienie bez przypominania pasuje do idei wygaszania. Rodzic dostaje powiadomienie push, gdy zadanie jest zrobione, a ekran statystyk pokazuje ostatnie 7 dni dla każdego dziecka. Nagrody wycenia się w punktach. Porównaj opcje na naszej liście najlepszych aplikacji z tabelą nagród dla dzieci.

Zacznij od jednego zachowania, jednej nagrody i jednego cotygodniowego podsumowania i zobacz, jak wyglądają pierwsze dwa tygodnie.